Нэвтрэх / Бүртгүүлэх

call2banner

Монгол хүмүүс дээд тэнгэрээс заяатай Бөртэ чонын удам хэмээн өөрсдийнхөө гарал үүслийн тухай “Монголын Нууц Товчоо”хэмээх их хөлгөн судрынхаа эхний өгүүлбэрт бичсэн нь буй. Мөн Чонос \чононууд\ овгийнхны амьдрал тэмцлийн талаар Монгол түүхэнд тэмдэглэгдэн, эдүгээ ч амьдарч байна. Эдгээр баримт нь чонын талаар хүмүүнтэй холбоотой эртний түүх байдгийн хэсэг нь ажээ. Ер нь чоно хэмээх тэнгэрлэг тэр араатны барааг харсан нь долоон хоногтоо азтай байх нь, барж хороосон нь жилдээ хийморьтой явах нь хэмээн бэлгэшээдгийн учир юунд байдаг юм бол. Амьтны амийг хороож нүгэл үйлдэхэд аз хийморь сэргэдэг гэжүү? Ижил тэнгэртэйд нь үзэгдэж, илүү тэнгэртэйд нь алагдъя гэж чоно тангарагласан гэдэг.Чулуугаар нэг л удаа цохиулсан бол сэтгэл гутарсаар хорвоогоос хальдаг хийморьлог амьтан шүү хэмээн Монгол түмэн ярьдаг.Чоно шиг санаатай ч гэж ярих. Ингээд бодоход  чононы тэнгэрлэг эрэлхэг чанарыг монгол хүн үнэлдэг ажээ. Говь-Алтай аймагт чононы талаар яригдах олон сонирхолтой домог, үлгэр, болсон явдал, хошин шог ярианаас хэсэгчлэн сонирхуулахаар бэлтгэлээ.


                                                             Чонын үг
-Ай чааваас энэ хүн гээчийн алган чинээ улаан нүүрнээс гал бутраад байх юм. Түүнээс биш эр хонины чадалгүй амьтан юм даа гэж хэлдэг гэнэ.
                                               Чонотой мэндэлсэн нь
Намрын орой харанхуй бүрэнхийгээр малаа сааж байгаа нэгэн эмгэн хувинтай сүүгээ юүлэхээр гэртээ орж ирвэл баруун талд нь нэгэн хүн сууж байна гэнэ.Сайх хүн их л уртаар эвшээлгэхэд,эмгэн ядарч яваа хүн байна даа зайлуул гэж бодоод:
-Та сайн байна уу? гэвэл
-Нөгөө хүн зөөлхөн сөөнгө хоолойгоор улиад үүд рүү явсан нь өвгөрч зөнөсөн чоно байсан гэнэ. Аливаа амьтныг нас дарнаа гэдэг мөн ч хэцүүхэн ажээ.  
                                                   Чоно гүзээнд хайртай
Чоно барьсан малынхаа сэвстэй гүзээг хэзээ ч хөндөж хагалдаггүй гэнэ. Учир нь үүр ноохойд нь аюул тулгарахад бэлтрэгээ гүзээнд хийж зөөдөг байна. Иймд барьсан амьтныхаа гүзээг сэвстэй  нь бүтнээр нь орхидог ажээ.
                                                    Чонын ухаан
Чоно барих ан амьтнаа ихэвчлэн уух усан дээр нь отож байж барьдаг аж.Тэгэхдээ уг амьтныхаа эсрэг чиглэлээс ирж отож байгаад усаа уугаад  гарсны дараа хөөж барьдаг байна. Учир нь ус уусан амьтан  тайван удаан болдог ажээ. Чоно ”гүн” хүний ухаантай ард түмэн ярьдаг.
                                                         Чоно оточ
Чоныг байгалийн ан, мал, амьтны сул дорой, өвчтэйг нь барьж иддэг учир  халдварт өвчнийг бусдад нь тархаж устахаас сэргийлдэг байгалийн эмч оточ хэмээн үздэг.Тэгэхдээ хүн төрөлхтөн олон мянган жил чонотой тэмцэлдэж мал, амьтны хоёр талаас нь хооллосоор өнөөдөр ч хамт л явна. Хойшид ч хамт байх болно. Чонын биенээс хаях юм байхгүй, эмчилгээний чанартай гэж эмийн болон домын  сударт тодорхой тэмдэглэсэн нь бий. Чонын шагай хүлэг морь,эр хүн хоёрын биенд явахад хийморьтой сайн. Шээс боогдоход чонын шагайг үрж усанд буцалгаж ууна. Хоол шингэхгүй бол чонын хатаасан ходоодыг нүдэж тунгаар хэрэглэ. Чонын хэл, багалзуур, хоолойн өвчинд сайн тул багалзуураар домнож, хэлийг нүдэж хоолойгоо зайлбал эдгэнэ. Уушиг муудвал чонын өөх,тос,махыг хэрэглэнэ гэх мэтчилэн олон зүйлийг тэмдэглэсэн байна.
                                                  Чоно бугуйлдсан нь
Тонхил сумын “Зүйл” багийн малчин Р.Сэсээр хоёр удаа чоно бугуйлдаж агнажээ.Тэрээр үзсэн чоноо хэвтүүлчихээд салхийг нь тааруулж очоод босгон хөөж бугуйлдан,бугуйлын гогцоо чангармагц угз татан унагаад эргэн давхидаг байна. Хоёрын хооронд муу шорноос \буунаас\ дориун бугуйл дээр гэж Р.Сэсээр ярьдаг байна.
                                               Чоно үүрэндээ өлзийтэй
Монголчууд чоно үүрэндээ өлзийтэй гэдэг. Үүрнийхээ орчмоос ав хийдэггүй бөгөөд үүрэнд нь орсон хүнийг барьж ноцдоггүй гэдэг. Ирвэс бугуйлдан барьж байсан Тонхил сумын “Бүс уул” багийн малчин Г.Батхүү, Ч.Ишдорж нар бэлтрэг суйлахаар чонын үүрэнд очоод Г.Батхүү нь үүр рүү оржээ.Эргэж дохио өгч байсан Батхүү чимээ тасарч Ишдорж айж эхэлжээ. Батхүүг үүр рүү ороод шүдэнз зурахад нэгэн  том чоно архирч урдаас нь мөлхөж гэнэ. Батхүү шүдэнз асааж шороонд хатгасаар ухарч, чоно ч урдаас нь мөлхсөөр байж. Үүрний ам уужран гэгээ тусахуйд чоно ухасхийн Батхүүтэй чихцэлдсээр гарч зугтжээ. Чоно үүрэндээ өлзийтэй гэдгийн нэг жишээ энэ ажээ.

                                                      Чоно утсан нь
1950-аад оны эхээр Дарви сумын харъяат Т.Дэлдгээн  Хүйсийн говьд мориор чоно хөөж яваад үүрэнд нь оруулж баахан харганаар бөглөөд утжээ. Маргааш нь ах Цүлтэмийнхээ хамт ирж малтаж байтал утуулсан чоно нь үхээгүй толгой нь гараад ирж. Дэлдгээн ч хөлөөрөө хоолой өөд нь жийж, ах Цүлтэм нь уургалан боож алж байжээ.

                                                             Шаалуу хүү
Бэлтрэгээ суйлуулах, агнуулах зэргээр олон удаа үрийн хагацал үзсэн чоно нялх хүүхдийг хулгайлж тэжээсэн тухай олон домог байдаг.Чонын хайрлан тэжээсэн хүүхдийг Шаалуу хүү гэнэ. Шаалуу хүү дөрвөн хөллөж явдаг,түүхий мах иддэг,чоно шиг ульдаг ажээ. Ийм түүх дурсамж олон газар яригдсаар байдаг.

                                                            Хурдан анчин
Цээл сумын Дэрстэй багийн өвгөн  Х.Сүрэнхүү залуудаа их хурдан байжээ.Тэр нэг удаа хавхтай чонын мөр хөөж яваад тааралдтал нөгөө чоно нь хөлөө таслан зугтжээ. Сүрэнхүү гуай хөөж гүйцээд сүүлдтэл чоно эргэн дайрахаар нь хутгалаад нөгөө талд нь үсрэн гарчээ. Ингэж дайрах болгонд нь хоёр талд нь ээлжлэн гарч хутгалсаар алсан гэдэг.

                                                Чоно агнаж депутат болсон нь
Төгрөг сумын “Төгрөгийн эх “багийн ард Гончиг гуай олон чоно агнасан учир 1951 онд Төгрөг нутгаас анхны АИХ-ын  депутатаар сонгогдож байжээ.

                                                   Амьдаар нь өвчжээ
Цогт сумын Жанжинсоног хэмээх өвгөн өөрийнхөө малыг идсэн чоныг мориор хөөн уургалж бариад амьдаар нь арьсыг нь хуулж байжээ.Чоноо өвчиж дуусаад:
-Чи миний малыг ингээд идэж бай гээд тавьсан чинь хоёр гурван хөтөл даваад шар мах нь хатахаар үхэж байсан шүү гэж ярьдаг гэнэ.
 

                                                         Овсгоотой  анчин
Дарви,Тонхил сумдад сум нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан “Сургууль ах”хэмээх Д.Дашхүү 50 настайдаа 50 дахь чоноо агнаж байжээ. Огцом газрын өөд зугтаж яваа чоныг гэдэргээ харж хэвтээд хоёр хөлөө өргөн буугаа дээр нь тавиад буудан агнаж байжээ. Тавин долоон чоно агнасан Дашхүү ийм л овсгоотой анчин байжээ.
 

                                                                  Дом   
Чоныг хүмүүс боохой, том амт, бөөн саарал, хээрийн нохой, жоодгой, нохой ноосон, оймсон толгойт гэх зэргээр нутаг нутагт өөр өөрөөр цээрлэн нэрлэдэг. Тэгвэл чонын арьснаас хар амыг нь битүү зүсэн авч хатаагаад гэр орондоо байлгавал хар,цагаан хэл ам түүгээр өнгөрдөг гэдэг домог бий. Мөн хүүхэд нь тогтдоггүй айлын хүүхдийг өлгийдөн хатаасан хар амаар оруулж домновол тогтдог гэнэ.

                                                            Уламжлал
Төгрөг сумын Хүрэн гол багийн харьяат Ш.Баяжих Дугуйн далан гэдэг газар мориор чоно хөөж явдал дундаа дөрөөгөө сугалан цохиж алжээ. Энэ нь морьтон түмний чоно авладаг уламжлалт арга гэнэ.

                                                  Чоно хүнийг таньдаггүй
Хүн намайг харахаараа чоно,чоно гээд  таниад дуудаад байх юм. Би хүний нэрийг нь мэдэхгүй юм гэж чоно хэлдэг гэнэ.
Ш.Цоодол

Montsame

Montsame Agency

Сүүлд нэмэгдсэн мэдээлэл

  • stacks-of-books-1
    4-р сар 23, 2014 Боловсрол М.Бүжил

    Ном ертөнцийн цонх

    Хүн төрөлхтний түүхийн туршид номын санг анх зөвхөн язгууртан, эрдэмтэн мэргэд ашиглах боломжтой байжээ. Тэгвэл өнөөдөр хүн бүр номын санд сууж, ашиглах боломжтой болсон. Соёл иргэншил үүссэн цагаас…
  • kl6e0mv335fvedb88sex
    4-р сар 23, 2014 Сонин хачин Г. Дөлгөөн

    Нунтаг архи худалдаанд гарчээ

    АНУ-ын эрдэмтэн Марк Филипс “Palcohol” гэх уг нунтаг архийг гарган авч, холбогдох хяналтын байгууллагаас албан ёсоор зөвшөөрөл аван шинэ төрлийн архины худалдааг үйлдвэрлэхийг зөвшөөрөх баримт бичигт…
  • salhit ongo slide info.001
    4-р сар 23, 2014 Г.Галбадрах Тайван Бадрах

    "БИ ЗУРААЧ БОЛНО"

    \Чикагогийн монгол хүүхдүүдийн зургийн үзэсгэлэн Монголд\ "Харах яруу найраг" болсон уран зүргийг зурж байгаа хүний дотоод сэтгэлд нь ямагт гайхамшигтай аялгуу эгшиглэж байдаг. Өөрөөс нь өөр хэн ч…
  • 738673d1a74ef51bc5ef232fed1f46b8 L
    4-р сар 23, 2014 Спорт Д.Өлзий

    Чөлөөт бөхийн Ази тивийн АШТ эхэллээ

    Чөлөөт бөхийн 2014 оны Ази тивийн аварга шалгаруулах насанд хүрэгчдийн тэмцээн Казахстаны нийслэл Астана хотноо өнөөдөр эхэлж байна. Ази тивийн эрэгтэй чөлөөт бөхийн 27 дахь, эмэгтэй чөлөөт бөхийн 17…
  • c1d1fd233fa891db4f09ed0145827ee5 L
    4-р сар 23, 2014 Боловсрол Я.Баяр, Ж.Болор

    Өнөөдөр дэлхийн номын өдөр

    НҮБ-ын БСШУ-ны байгууллага буюу ЮНЕСКО-гоос энэ өдрийг 1995 оноос хойш "Дэлхийн номын өдөр" болгон тэмдэглэж байна. Энэ өдрийг дэлхий даяар буюу 100 гаруй оронд ном уншихыг сурталчлах зорилготойгоор…
  • e887325db307762073a263b661909170 L
    4-р сар 23, 2014 Эрүүл Мэнд Ж.Болор

    Дархлаажуулдаг болсноор В вируст гепатитын өвчлөл 3,4 дахин буурчээ

    ДЭМБ-ын Номхон Далайн Баруун Бүс /НДББ/-ийн 2014 оны “Дархлаажуулалтын долоо хоног”-ийг энэ сарын 21-27-ны өдөр “В гепатитын эсрэг вакцины төрөх тунгийн хамралтыг нэмэгдүүлэх замаар В гепатитын…
  • 618b3185a0180e7cfae5246264e6eb6a L
    4-р сар 23, 2014 Бизнес & Эдийн засаг Б.Заяа

    Своп хэлцлээр 94.0 сая ам.доллар нийлүүлэв

    Өнөөдрийн гадаад валютын дуудлага худалдаагаар банкууд ам.доллар, юань худалдан авах санал ирүүлжээ. Монголбанк 1784.10 төгрөгийн хаалтын ханшаар 11.9 сая ам.доллар, 33.5 сая юанийг 286.15 төгрөгийн…
  • 5d525bf292e652662523badac21ee5a8 L
    4-р сар 23, 2014 Бизнес & Эдийн засаг Н.Туяа

    "Эрдэнэс МГЛ" ХХК-ийн Хяналтын зөвлөлд нэр дэвшигчдийг бүртгэнэ

    Хүний хөгжил сангийн тухай хуулийн 11 дүгээр зүйлд заасний дагуу төрийн өмчит "Эрдэнэс МГЛ" ХХК-ийн үйл ажиллагаанд байнгын хяналт тавих үүрэг бүхий хяналтын зөвлөлд нэр дэвшигчдийг бүртгэж эхэлжээ.
  • 8944f67a2e629cc76351cb30899523db L
    4-р сар 23, 2014 Монгол Н.Туяа

    Тамхины цэг байгуулах талаар хэлэлцэж байна

    УИХ-ын Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны байнгын хорооны өнөөдрийн хуралдаан 9:40 цагт 52.6 хувийн ирцтэйгээр эхэллээ. Хуралдааны эхэнд УИХ-ын гишүүн О.Баасанхүүгийн өргөн мэдүүлсэн…
  • aaf056b4fb0dbfa5d4111779e2c4d280 L
    4-р сар 23, 2014 Улаанбаатар Я.Баяраа

    Барилгаас төмөр унасан хэргийн буруутнуудад ял оноов

    Дүүргийн эрүүгийн хэргийн анхан шатны нэгдүгээр шүүхээс нийслэлийн Чингэлтэй дүүргийн тавдугаар хорооны нутаг дэвсгэр “Тэнгис” кинотеатрын зүүн урд талд 2012 оны 9 дүгээр сарын 12-ны өдөр барилга…

Их уншигдсан

  • f073efba33901d357eb2449060eafd2f L
    4-р сар 19, 2014 Солонгос Г.Доржханд

    Хөлөг онгоцны ослоос аврагдсан багш өөрийгөө дүүжилжээ

    СӨҮЛ. /Voice of Russia/. Хөлөг онгоцны ослын улмаас хэдэн зуун сурагч нь сураггүй байгаа, Өмнөд Солонгосын “Данвон” ахлах сургуулийн дэд захирлын цогцос өчигдөр үдээс хойш олджээ. Кан овогт 52 настай…
  • images
    4-р сар 08, 2014 Ану Venera

    Америкийг газрын хөрстэй тэгшлэх чадалтай Йеллоустоны галт уул сэрж байна

    Америкийн эрдэмтэд түгшүүр зарлаад байна. Учир нь дэлхийд хэмжээгээрээ хамгийн том Йеллостоуны галт уул идэвхжиж байгаа ажээ. Энэ супер аварга галт уул 600 мянган жил тутамд нэг удаа шилгээдэг бөгөөд…
  • 4-р сар 10, 2014 Г.Галбадрах Гомбосүрэнгийн Галбадрах

    ЗУРВАСХАН БОДЛУУД-07

    "МИНИЙ ГУТЛЫГ ӨМСӨЖ ҮЗЭЭГҮЙ БАЙЖ..." Өдгөө АНУ-ын Марины армид алхагчаар ажиллаж байгаа Р.Хосбаяртай ярилцаж суухад тэрээр энэ үгийг хэлж билээ. Найзууд нь түүнтэй ярилцаж суугаад "Чи уг нь ингэх…
  • 1111111
    4-р сар 03, 2014 Боловсрол Venera

    Амжилтанд хөтлөх 20 араншин

    1. Ажил хэрэгч зан. Цаг ягштал баримтлах, хурдан сэтгэх, төлөвлөсөн л бол хийх.2. Сайхан зан, эелдэг харилцаа. Бусад хүмүүс бухимдаж байсан ч биеэ барьж, юу ч болоогүй юм шиг хандах чадвар.3. Соёлтой…
  • 30b2929d1eb51098677af1f69376252d XL
    4-р сар 17, 2014 Боловсрол Ж.Болор

    ДЭЛХИЙН ШИЛДЭГ 100 СУРГУУЛЬД СУРАЛЦАХ ОЮУТНУУДЫГ БҮРТГЭЖ ЭХЭЛЛЭЭ

    Дэлхийн шилдэг 100 их сургуульд сургалтын төрийн сангийн санхүүжилтээр суралцуулах оюутны сонгон шалгаруулалтын бүртгэл өнөөдөр эхэлж байна.
  • 0e0fba507d8d2f947b32998da55f9686 XL
    4-р сар 18, 2014 Технологи Г.Доржханд

    ДЭЛХИЙТЭЙ ТӨСТЭЙ ГАРАГ ИЛЭРЧЭЭ

    ВАШИНГТОН. /VOA/. Гадаргуудаа шингэн устай байж магадгүй, дэлхий шиг хэмжээтэй гарагийг илрүүлсэн гэж АНУ-ын сансар судлалын НАСА агентлаг мэдэгдлээ. НАСА-гийн мэдэгдсэнээр, "Kepler-186f" гарагийг…
  • dcac1204797a723fbig
    4-р сар 20, 2014 Ану Тобби

    Ахин нэг Монголын иргэн согтуу араншингаа гаргажээ

    АНУ-ын Чикаго хотын Саут Канал гудамжны 1400 хэсэгт орших суух Монгол Улсын иргэн 32 настай Отгоогийн Ганаа согтууруулах ундаа хэрэглэсэн үедээ танхайрч бусдын биед ноцтой хохирол учруулсан хэргээр…
  • 1111
    4-р сар 04, 2014 Сонин хачин Venera

    Орос эр эхнэрээ мөрийнд тавиад алджээ

    Мөрийтэй тоглоом гэдэг тухайн зүйлд хэт автсан хүнийг эрхшээлдээ өөрийн эрхгүй оруулдаг аймшигтай зүйл ажээ. Мөнгөний төлөө нэг хэсэг нь мөрийтэй тоглож хожихоосоо алдах нь их байхад нөгөө хэсэг нь…
  • ea48e5f118f58684fd84e73d0b481014 XL
    4-р сар 02, 2014 Монгол Н.Гантуяа

    ГАДААДЫН ИРГЭД ЗӨВХӨН НЭГ ТӨРИЙН БАЙГУУЛЛАГААР ҮЙЛЧЛҮҮЛДЭГ БОЛНО

    Монгол Улсад зорчиж, ажиллаж, амьдарч буй гадаадын иргэдэд үйлчилдэг байгууллага болох Гадаадын иргэн харьяатын асуудал эрхэлсэн газар Хилийн боомтын тухай хууль, Засгийн газрын хуралдааны шийдвэрийн…
  • 6621837
    4-р сар 01, 2014 Classified Venera

    Олон улсын шүүхээс халим агнуурыг Японд хориглов

    Гааг дахь Олон улсын шүүхээс Токиод шинжлэх ухааны зориулалтаар халим агнахыг хориглосон шийдвэрийг гаргасан байна. Үүний цаашдын хор уршиг нь зөвхөн Японд төдийгүй бусад улс оронд ч сөргөөр нөлөөлж…